Lelewelowski pogląd cz. II

0

Czytając pogląd Lelewela, dziwimy się dzisiaj, jak można było popaść w takie zboczenia i błędy. Słysząc nieustannie podnoszoną wolność, dziwimy się, jak można było spuścić z oka drugi warunek zdrowego rozwoju każdego narodu, mianowicie siłę i sprężystość jego władzy rządowej. Nie pojmujemy, jak można było rozwój i upadek narodu uczynić zależnym od gminowładztwa, tj. od jednej formy rządu, rzeczy, którą sobie każdy naród w miarę swojego rozwoju koniecznie przekształca i zmienia. A jednak w taką republikańską formułkę wtłoczył Lelewel całą naszą przeszłość, bo gorączka jego polityczna nie znalazła hamulca w umiejętnej znajomości koniecznych podstaw ustroju każdego społeczeństwa i państwa. W sposób czysto doktrynerski idealizował więc zgubne prawa z drugiej połowy XVI wieku, nie bacząc na ich następstwa, anarchię, a poczytał za zbrodnię późniejsze usiłowania zmierzające do złamania tej złotej wolności.

Dziwimy się też dzisiaj, jak mógł Lelewel za pierwszych Bolesławów znaleźć w Polsce gmino władztwo, o którym źródła nasze żadnego nie podają śladu, jak mógł twierdzić, że los ludu wiejskiego pogorszył się u nas w XIII wieku, jak mógł wierzyć, że szlachta polska już w XIV i XV wieku na sejmach rządziła, skoro temu wszystkiemu przeczą wprost źródła. Uwzględnijmy jednak, że wielkiej części tych źródeł, dzisiaj już znanych, nie posiadał Lelewel, że nie znaną mu była ta trzeźwa krytyka źródeł, która do ulubionej teorii nie pozwala nakręcać faktów, a wtedy przestaniemy i temu się dziwić i zrozumiemy, że pogląd Lelewela natchniony szlachetną pobudką, nakreślony z rzadką siłą myśli porwał za sobą cały szereg ludzi, którzy w tych samych warunkach oddali się historycznej pracy.

Zasadniczy błąd całego Lelewelowskiego poglądu wystąpił jednak jaskrawo w swoich logicznych wynikach. Dzieje Polski w ten sposób na teorii gminowładczej zbudowane nie dały się pogodzić z dziejami innych spółczesnych państw i narodów, które na absolutyzmie się wychowały, na sile rządu swoją opierają świetność.

Leave a reply

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>